Khi gặp người bị tai nạn giao thông, việc đúng nhất mà người không có chuyên môn làm được là: giữ an toàn cho chính mình, gọi 115, không xê dịch nạn nhân nếu không có nguy hiểm trước mắt, không tháo mũ bảo hiểm, ép chặt chỗ chảy máu bằng vải sạch, giữ ấm và nói chuyện trấn an cho tới khi nhân viên y tế đến. Phần lớn tổn hại thêm sau tai nạn đến từ những hành động có ý tốt nhưng sai, như nâng đầu, bế chạy, đổ nước vào miệng.
Bài viết theo nguyên tắc sơ cứu phổ biến của các tổ chức chữ thập đỏ và cấp cứu, ở mức kiến thức chung. Nó không thay cho một khoá huấn luyện sơ cứu có thực hành, và không hướng dẫn xử trí y khoa. Nếu bạn thường xuyên lái xe đường dài hoặc làm nghề chạy xe, một khoá sơ cứu cơ bản vài buổi là khoản đầu tư rất đáng.
An toàn của người cứu là bước đầu tiên, không phải ích kỷ
Người đi đường lao ra giữa làn xe để đỡ nạn nhân rồi chính mình bị xe khác tông là chuyện có thật ở nhiều nơi. Một người cứu bị thương nghĩa là có thêm một nạn nhân và mất đi một người giúp. Vì vậy trước khi chạm vào ai, bạn dừng xe của mình ở nơi an toàn, bật đèn cảnh báo, nhìn hai phía dòng xe.
Nếu có thể, nhờ hai người khác đứng cách hiện trường một quãng ở phía xe tới, vẫy tay hoặc dùng đèn pin điện thoại báo hiệu để xe giảm tốc. Ban đêm, mặc áo sáng màu hoặc bật đèn điện thoại hướng ra đường. Xem xung quanh có mùi xăng, khói, dây điện đứt, nước ngập không.
Nếu có vết máu hay dịch cơ thể, dùng găng tay nếu có, hoặc túi nilon sạch lồng vào tay. Đây là biện pháp bảo vệ thông thường, không phải vì nghi ngờ nạn nhân. Sau khi giúp xong, rửa tay kỹ bằng xà phòng.
Cũng cần thành thật với chính mình về giới hạn. Nếu bạn đang chở con nhỏ, đang say xe, đang run đến mức không đứng vững, phần việc phù hợp nhất có thể là gọi điện, điều tiết xe từ xa, hoặc giữ đồ cho nạn nhân, nhường phần chạm vào người bị thương cho người bình tĩnh hơn. Ở hiện trường đông người, việc phân công rõ ràng như một người gọi 115, một người cảnh báo xe, một người ngồi cạnh nạn nhân giúp mọi thứ chạy nhanh hơn nhiều so với cả chục người cùng xúm vào một chỗ.
Gọi 115 thế nào để xe đến đúng chỗ, đúng lúc
Cuộc gọi cấp cứu tốt giúp tổng đài điều đúng xe và chuẩn bị đúng thứ. Khi gọi, giữ giọng chậm và trả lời theo thứ tự sau:
- Nói rõ địa điểm trước tiên: tên đường, hướng đi, gần cột mốc, cây xăng, cổng trường, ngã ba nào. Nếu không biết tên đường, mở ứng dụng bản đồ trên điện thoại để đọc vị trí hoặc toạ độ, hoặc hỏi người dân gần đó.
- Nói tình huống: tai nạn giữa những loại xe gì, bao nhiêu người bị thương.
- Mô tả tình trạng từng người theo những gì nhìn thấy: tỉnh hay không trả lời, có thở không, có chảy máu nhiều không, có bị kẹt trong xe không.
- Để lại số điện thoại của mình và không tắt máy trước khi tổng đài viên cho phép. Họ có thể hướng dẫn bạn làm gì tiếp.
- Cử một người ra đầu đường hoặc chỗ dễ thấy để đón và chỉ đường cho xe cấp cứu, nhất là ở hẻm, khu dân cư, đường làng.
Nếu có người bị kẹt trong xe hoặc có cháy, nói rõ để tổng đài phối hợp lực lượng cứu nạn, cứu hộ. Số khẩn cấp có thể thay đổi theo chính sách; số cấp cứu 115 và số công an 113 là những số phổ thông hiện nay.
Năm điều không làm với người bị tai nạn
Không tháo mũ bảo hiểm. Với người đi xe máy bị ngã, cổ có thể đã bị tổn thương mà chưa biểu hiện. Tháo mũ sai cách làm cổ gập, xoay, có thể làm tổn thương tuỷ sống nặng thêm. Chỉ tháo khi nạn nhân không thở được và có người đã được huấn luyện cách tháo hai người giữ thẳng cổ.
Không nâng đầu, không kê gối, không đỡ ngồi dậy. Giữ đầu, cổ, thân thẳng trục như lúc nạn nhân nằm. Nếu họ tỉnh, khuyên họ nằm yên, đừng cố đứng dậy.
Không bế, khiêng lên xe máy hay taxi để chở đi viện trừ khi ở nơi không thể chờ cấp cứu và đã hỏi ý kiến tổng đài. Chở sai tư thế là một trong những nguyên nhân làm chấn thương cột sống nặng lên.
Không cho ăn, uống, kể cả nước đường hay dầu gió. Người bị thương có thể cần phẫu thuật, có thể nôn và sặc. Nếu họ khát, làm ẩm môi là đủ.
Không rút vật đâm vào cơ thể, không nắn chỗ xương lệch. Vật cắm vào đang chèn mạch máu; rút ra có thể gây chảy máu ồ ạt. Cố định nó bằng vải quấn xung quanh và để nhân viên y tế xử lý.
Cầm máu, giữ ấm và theo dõi nhịp thở
Chảy máu nhiều là thứ cần xử lý trước tiên trong những gì người thường làm được. Cách cơ bản là ép trực tiếp: gấp một miếng vải sạch, khăn, áo, đặt lên vết thương và ấn chặt, liên tục, đừng nhấc lên xem đã cầm chưa. Máu thấm qua thì đặt thêm lớp mới lên trên, không bỏ lớp cũ ra. Garô là kỹ thuật cần huấn luyện và chỉ dùng trong một số tình huống chảy máu chi rất nặng; người không được học không nên tự làm.
Người bị thương dễ bị lạnh, kể cả trời không rét, vì mất máu và sốc. Đắp áo khoác, khăn, tấm bạt lên người họ, nếu được thì lót mỏng bên dưới mà không phải xê dịch nhiều. Che nắng nếu đang giữa trưa.
Trong lúc chờ, quan sát ngực có phồng xẹp đều không, gọi tên và hỏi những câu đơn giản để biết họ còn tỉnh. Nếu nạn nhân ngừng thở và không phản ứng, tổng đài viên có thể hướng dẫn ép tim qua điện thoại; người đã học hồi sinh tim phổi thì bắt đầu ngay. Nếu nạn nhân nôn trong lúc nằm, cần nghiêng người họ sang một bên để thông đường thở, càng giữ thẳng đầu cổ thân như một khối càng tốt, tốt nhất là có hai ba người cùng làm.
Nói chuyện với người bị thương: trấn an cũng là sơ cứu
Người vừa gặp tai nạn thường hoảng loạn, muốn đứng dậy, muốn gọi về nhà, lo xe, lo hàng. Một người ngồi cạnh, nói chậm, giới thiệu mình là ai, cho biết đã gọi xe cấp cứu và xe đang đến, giúp họ bớt cử động và bớt sợ. Hỏi tên, hỏi họ đau ở đâu, có bệnh gì, đang dùng thuốc gì; những thông tin này rất có ích cho nhân viên y tế nếu sau đó nạn nhân lịm đi.
Tránh những câu như "chảy máu nhiều quá" hay "chân anh lệch hẳn rồi". Giữ đám đông lùi ra để có khoảng thở và để xe cấp cứu tiếp cận. Nếu có ai quay phim chụp ảnh nạn nhân, lịch sự nhờ họ thôi; hình ảnh người bị thương đăng lên mạng gây tổn thương cho họ và gia đình.
Với tài sản của nạn nhân như điện thoại, túi xách, hàng hoá, nhờ một người đáng tin giữ và giao lại cho công an hoặc nhân viên y tế, có người chứng kiến. Điều này tránh mất mát và tránh hiểu lầm sau đó.
Tình huống thường gặp và cách xử lý của người không chuyên
Bảng dưới gói lại những tình huống người đi đường hay gặp nhất. Trong mọi trường hợp, cuộc gọi 115 đi trước.
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Nạn nhân nằm im, còn thở, không trả lời | Giữ nguyên tư thế, theo dõi nhịp thở, che chắn | Lay mạnh, tát, xốc dậy |
| Tỉnh, kêu đau cổ hoặc lưng, tê tay chân | Bảo nằm yên, giữ đầu cổ thẳng | Đỡ ngồi, tháo mũ, cho đi lại |
| Chảy máu nhiều ở tay hoặc chân | Ép trực tiếp liên tục bằng vải sạch | Rắc thuốc lá, bột, đất lên vết thương |
| Xe bốc khói hoặc rò xăng | Đưa người ra xa nếu làm được an toàn, gọi cứu hoả | Đứng xem gần xe, hút thuốc |
| Người bị kẹt trong ô tô | Tắt máy xe nếu với được, trấn an, chờ cứu hộ | Tự kéo người ra khi không có nguy hiểm trước mắt |
| Nạn nhân là trẻ em | Giữ ấm, ở bên cạnh, tìm người nhà | Bế chạy đi khi chưa rõ chấn thương |
Hiếm có ai nhớ hết mọi chi tiết khi đứng trước người bị thương. Nhớ được cột "Không nên làm" đã giảm phần lớn rủi ro.
Học sơ cứu và dùng AI để ôn lại đúng cách
Kiến thức đọc trên mạng chỉ là bước đầu. Kỹ năng như ép tim, cầm máu, giữ cổ khi tháo mũ cần được thực hành trên mô hình với người hướng dẫn. Các hội chữ thập đỏ, bệnh viện, trường đào tạo lái xe, một số doanh nghiệp vận tải có tổ chức khoá ngắn; bạn có thể hỏi nơi làm việc hoặc hội chữ thập đỏ địa phương.
AI có ích ở khâu ôn tập. Sau khoá học, bạn có thể nhờ một chatbot đặt câu hỏi tình huống để tự kiểm tra, ví dụ câu lệnh: "Đóng vai người hướng dẫn sơ cứu, đưa cho mình mười tình huống tai nạn xe máy khác nhau, mỗi lần một tình huống, đợi mình trả lời rồi nhận xét theo nguyên tắc sơ cứu cơ bản, chỉ ra chỗ nguy hiểm nếu mình trả lời sai." Đối chiếu nhận xét với tài liệu khoá học; chỗ nào lệch, tin tài liệu chính thức.
Không nên dùng AI để hỏi cách xử trí một vết thương cụ thể khi đang ở hiện trường thay cho việc gọi 115. Tổng đài cấp cứu là người hướng dẫn qua điện thoại có trách nhiệm và có thông tin về xe đang đến.
Câu hỏi thường gặp
Giúp người bị tai nạn mà lỡ làm sai có bị quy trách nhiệm không?
Pháp luật khuyến khích cứu giúp người bị nạn, và người làm theo nguyên tắc cơ bản với thiện chí thường không bị coi là có lỗi. Tuy vậy chi tiết pháp lý phụ thuộc vụ việc. Cách giữ mình tốt nhất là làm đúng những việc cơ bản, gọi 115 sớm, có người chứng kiến, và không làm những thủ thuật mình chưa được học.
Khi nào được phép di chuyển nạn nhân?
Chỉ khi để nguyên chỗ đó nạn nhân gặp nguy hiểm lớn hơn ngay lập tức, như xe đang cháy, sắp bị xe khác đâm, nước đang dâng. Khi buộc phải kéo, cố giữ đầu, cổ, thân thẳng hàng, kéo theo trục dọc cơ thể, và nhờ thêm người. Còn lại, để nguyên và chờ cấp cứu.
Nạn nhân tỉnh và nói không sao, muốn tự về nhà thì sao?
Bạn có thể khuyên họ chờ nhân viên y tế kiểm tra, vì sau va chạm nhiều chấn thương chưa biểu hiện ngay, nhất là chấn thương đầu và bụng. Nếu họ vẫn từ chối, đừng giữ người trái ý, nhưng ghi lại thông tin và báo người nhà của họ nếu được.
Có nên chở người bị thương nhẹ đi viện bằng xe máy cho nhanh không?
Với vết trầy xước nhẹ, người bị nạn tự đi lại bình thường, không đau đầu, không đau cổ, việc đưa đi khám bằng phương tiện thông thường là phổ biến. Nhưng nếu có dấu hiệu chấn thương đầu, cổ, lưng, gãy xương hay chảy máu nhiều, nên chờ xe cấp cứu thay vì chở trên xe máy.
Bộ sơ cứu trên xe nên có những gì?
Một bộ gọn gồm găng tay dùng một lần, gạc và băng cuộn, băng dính y tế, khăn tam giác, kéo đầu tù, chăn giữ nhiệt mỏng, đèn pin nhỏ. Kiểm định kỳ vì gạc và băng dính có hạn dùng. Bộ sơ cứu có ích nhất khi bạn đã học cách dùng từng món.
Có nên chụp ảnh nạn nhân để gửi cho người nhà họ không?
Không nên chụp cận người bị thương. Nếu cần liên lạc với người nhà, gọi điện thoại và nói ngắn gọn sự việc, nơi xe cấp cứu sẽ đưa đến. Ảnh hiện trường để làm bằng chứng nên chụp xe, đường, vị trí, tránh mặt người bị thương.