Người cao tuổi đi bộ và qua đường an toàn hơn khi chọn chỗ qua có đèn hoặc vạch kẻ, cho mình đủ thời gian thay vì cố đi nhanh, mặc đồ sáng màu để người lái dễ thấy, và tránh đi trên đường lúc trời còn tối hoặc khi mặt đường trơn. Với tuổi cao, thị lực, thính lực và nhịp bước thay đổi dần dần, nhiều khi chính người đi cũng không nhận ra cho đến khi gặp tình huống bất ngờ.
Ở Việt Nam, nhiều ông bà có thói quen đi tập thể dục từ rất sớm, đi chợ, đi lễ ở xa nhà bằng đôi chân của mình. Đó là thói quen tốt cho sức khoẻ, và bài này giúp giữ thói quen ấy an toàn: hiểu vì sao người cao tuổi dễ gặp nguy hiểm, cách chọn đường và giờ đi, đồ dùng hỗ trợ, và cách con cháu dùng công nghệ để hỗ trợ mà không làm phiền.
Vì sao người cao tuổi dễ gặp nguy hiểm khi đi bộ
Khi tuổi cao, khả năng nhìn trong ánh sáng yếu giảm, mắt cần nhiều thời gian hơn để thích nghi khi đi từ chỗ sáng sang chỗ tối, và chói mắt hơn trước đèn pha xe. Tầm nhìn hai bên cũng có thể hẹp lại, nên chiếc xe máy từ ngõ nhỏ lao ra có thể không được nhận ra kịp.
Thính lực giảm làm khó nghe tiếng còi, tiếng động cơ, đặc biệt với xe điện chạy êm. Nhịp bước chậm hơn, khả năng giữ thăng bằng kém đi, nên một đoạn qua đường mà người trẻ đi trong vài giây có thể cần gấp đôi thời gian. Khi đèn tín hiệu người đi bộ chuyển màu giữa chừng, người cao tuổi dễ bị kẹt giữa đường.
Ngoài ra, cơ thể người cao tuổi chịu chấn thương kém hơn: một cú ngã hay va chạm nhẹ có thể dẫn tới gãy xương, hồi phục lâu. Đây là lý do việc phòng tránh, chứ không chỉ phản ứng nhanh, là trọng tâm.
Qua đường theo nhịp của mình
Người cao tuổi không cần qua đường nhanh như người trẻ, nhưng cần chọn thời điểm và chỗ qua cẩn thận hơn. Một trình tự gợi ý:
- Chọn chỗ có đèn tín hiệu, vạch kẻ đường, hoặc có người hướng dẫn giao thông; chấp nhận đi xa hơn một chút để có chỗ qua tốt.
- Ở đèn tín hiệu, chờ đầu pha đèn xanh cho người đi bộ để có đủ thời gian, không bắt đầu đi khi đèn sắp chuyển.
- Nhìn hai bên nhiều lần, quay cả đầu chứ không chỉ liếc mắt, chú ý cả xe đi ngược chiều và xe rẽ.
- Giơ tay để người lái dễ nhìn thấy, nhưng chỉ đi khi xe đã giảm tốc hoặc dừng.
- Đi đều bước, không chạy, không quay lại giữa đường để nhặt đồ rơi.
- Ở đường rộng có dải phân cách, coi dải phân cách là điểm dừng nghỉ: qua một nửa, dừng, quan sát lại rồi mới qua tiếp.
Đi cùng người khác khi qua những đoạn đường lớn là lựa chọn tốt, không phải dấu hiệu yếu đuối. Nhiều người cao tuổi rủ nhau đi chợ, đi tập theo nhóm cũng vì lý do này.
Đồ dùng giúp đi bộ an toàn hơn
Giày dép có đế chống trượt, ôm chân. Dép lê, dép tông dễ tuột và trơn khi mặt đường ướt. Giày thể thao nhẹ hoặc dép quai hậu có đế cao su chống trượt phù hợp hơn cho đi bộ đường dài.
Quần áo sáng màu, có dải phản quang. Đi tập buổi sáng sớm hoặc chiều tối, áo màu tối gần như biến mất trong mắt người lái. Một chiếc áo khoác sáng màu hay dải phản quang trên tay áo giúp được nhìn thấy từ xa hơn.
Gậy chống, nếu cần. Gậy giúp giữ thăng bằng và cũng là tín hiệu cho người lái biết người đi bộ cần thêm thời gian. Chọn gậy đúng chiều cao, có đầu cao su chống trượt; chuyên viên phục hồi chức năng có thể hướng dẫn.
Đèn pin nhỏ. Hữu ích khi đi trên vỉa hè tối, hẻm thiếu đèn, để nhìn rõ ổ gà, bậc thềm, nắp cống.
Kính và máy trợ thính, nếu có chỉ định. Đeo đúng loại kính khi đi đường, không đeo kính đọc sách khi đi bộ. Máy trợ thính giúp nghe tiếng xe tốt hơn.
Đi tập thể dục buổi sáng sớm: chọn giờ và chọn đường
Nhiều ông bà ra khỏi nhà khi trời còn tối để đi bộ quanh hồ, công viên. Đây là khoảng thời gian có những rủi ro riêng: đường vắng nên xe chạy nhanh, ánh sáng yếu, người lái xe tải đêm có thể mệt mỏi. Nếu được, dời giờ đi tập muộn hơn một chút, khi trời đã sáng rõ, sẽ an toàn hơn nhiều.
Chọn tuyến đi trong công viên, quanh hồ có lối đi riêng cho người đi bộ, hạn chế đi dọc đường lớn. Nếu phải qua đường để vào công viên, chọn điểm qua có đèn và thống nhất đi cùng nhóm bạn. Mang theo điện thoại, nước uống, và nói với người nhà tuyến đường và giờ về.
Mùa đông ở miền Bắc, sương mù và trời lạnh làm tầm nhìn kém và người dễ mệt. Mùa mưa ở miền Nam, vỉa hè ngập nước che mất ổ gà. Những ngày thời tiết xấu, tập trong nhà hoặc trong khu vực quen thuộc là lựa chọn hợp lý.
Vỉa hè, bậc thềm và những chỗ dễ ngã
Với người cao tuổi đi bộ ở đô thị Việt Nam, nguy hiểm không chỉ đến từ xe cộ mà còn từ chính mặt đường. Vỉa hè lát gạch bong tróc, nắp hố ga lệch, bậc thềm cao thấp khác nhau giữa các nhà, xe máy đỗ kín lối đi buộc người đi bộ phải bước xuống lòng đường. Mỗi lần bước lên bước xuống như vậy là một lần có nguy cơ vấp ngã.
Con cháu có thể đi cùng ông bà một lượt trên tuyến đường quen để ghi nhận những chỗ khó đi: đoạn vỉa hè vỡ, bậc cao, đoạn bị lấn chiếm. Sau đó cùng ông bà chọn tuyến khác, hoặc nhắc ông bà đi chậm lại ở đúng những chỗ đó. Báo chính quyền phường, xã về những điểm hư hỏng nguy hiểm cũng là việc làm có ích cho cả khu phố.
Khi trời mưa, gạch men lát trước cửa nhà, cửa hàng trở nên rất trơn. Lá cây rụng, rêu ở lối đi trong công viên cũng vậy. Những ngày này, đi chậm hơn, bước ngắn hơn, bám tay vịn nếu có, và tránh vừa đi vừa cầm ô vừa xách đồ khiến hai tay không còn trống để giữ thăng bằng.
Đi chợ và xách đồ: giữ hai tay và tầm nhìn
Dùng xe đẩy đi chợ hoặc túi đeo. Xe đẩy nhỏ có bánh hoặc ba lô nhẹ giúp hai tay rảnh để giữ thăng bằng và vẫy tay báo hiệu khi qua đường. Xách hai túi nặng hai bên làm người dễ chao đảo.
Chia nhỏ đồ cần mua. Đi chợ nhiều lần, mỗi lần ít đồ, an toàn hơn một lần mang vác nặng. Đồ nặng như gạo, nước đóng bình có thể nhờ cửa hàng giao hoặc con cháu mua giúp.
Không để đồ che tầm nhìn. Ôm thùng đồ trước ngực che mất bậc thềm và ổ gà phía trước. Đặt đồ vào túi đeo hoặc xe đẩy để nhìn rõ đường đi.
Đi chợ đúng giờ ít xe. Chợ buổi sáng sớm đông xe máy chở hàng ra vào. Đi muộn hơn một chút, khi lượng xe giảm, giúp ông bà đi lại thong thả hơn trong và quanh khu chợ.
Ghé nghỉ khi mệt. Đường về nhà sau khi xách đồ thường là lúc mệt nhất, cũng là lúc dễ vấp nhất. Chọn sẵn vài chỗ ngồi nghỉ dọc đường như ghế đá công viên, quán nước quen, và không cố đi một mạch về nhà khi chân đã run.
Thiết bị gọi trợ giúp cho người cao tuổi: chọn loại nào
Một số thiết bị giúp người cao tuổi gọi người thân khi bị ngã hoặc gặp sự cố trên đường. Mỗi loại có ưu nhược riêng.
| Thiết bị | Cách dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Điện thoại cơ bản phím to | Gọi nhanh vài số đã lưu, pin lâu | Người cao tuổi phải nhớ mang theo và giữ đủ pin |
| Điện thoại thông minh có chế độ khẩn cấp | Bấm tổ hợp nút để gọi, gửi vị trí cho người thân | Cần thiết lập trước, tập dùng nhiều lần |
| Đồng hồ có phát hiện té ngã | Tự nhận biết cú ngã mạnh, hỏi người dùng rồi gọi người thân nếu không phản hồi | Có thể báo nhầm hoặc bỏ sót; cần sạc thường xuyên |
| Thẻ thông tin trong ví | Ghi tên người thân cần liên lạc, bệnh nền quan trọng | Giữ ở chỗ dễ thấy, cập nhật khi thay đổi |
Khi thiết lập chia sẻ vị trí hay phát hiện té ngã, giải thích rõ với ông bà dữ liệu nào được gửi, ai nhận được. Người cao tuổi có quyền đồng ý hay không với việc bị theo dõi vị trí, như mọi người lớn khác.
Con cháu dùng AI để hỗ trợ ông bà
Con cháu có thể nhờ AI soạn tờ nhắc nhở chữ to dán ở cửa: "Viết sáu câu ngắn, chữ đơn giản, nhắc người cao tuổi những điều cần nhớ khi đi bộ ra đường, giọng ân cần, không ra lệnh." In ra, đọc cùng ông bà, sửa lại cho hợp với thói quen của gia đình.
AI cũng giúp hướng dẫn cài đặt tính năng khẩn cấp trên điện thoại của ông bà: hỏi chatbot các bước cho đúng loại máy, rồi tự làm, tự kiểm, và tập cho ông bà dùng nhiều lần. Các bước cụ thể thay đổi theo phiên bản phần mềm, nên luôn kiểm lại trên máy thật.
Khi mô tả tình huống cho AI, không cần đưa tên, địa chỉ, bệnh án của ông bà. Thông tin như "bà tám mươi tuổi, đi bộ chậm, hay đi chợ buổi sáng" là đủ để nhận được gợi ý hữu ích.
Một việc nhỏ khác con cháu làm được là nhờ AI gợi ý câu hỏi để hỏi ông bà mỗi tuần về chuyện đi lại: dạo này đi chợ có mỏi chân không, đoạn đường nào thấy khó đi, có lần nào suýt va chạm không. Hỏi đều đặn, nhẹ nhàng giúp phát hiện sớm những thay đổi mà ông bà ngại nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà hay đi bộ ra giữa đường để vẫy xe buýt, có nguy hiểm không?
Có. Bước xuống lòng đường để vẫy xe đặt người cao tuổi vào làn xe máy đang chạy. Nên đứng ở điểm dừng, trên vỉa hè, giơ tay vẫy từ xa. Phần đi xe buýt và các phương tiện công cộng có bài riêng ở danh mục đi lại công cộng của trang.
Có nên khuyên ông bà không đi bộ một mình nữa?
Đi bộ là hoạt động tốt cho sức khoẻ và tinh thần, nên mục tiêu là đi an toàn hơn chứ không phải ngừng đi. Gợi ý đi cùng bạn bè, chọn giờ và tuyến an toàn, mang điện thoại. Chỉ khi có vấn đề sức khoẻ cụ thể mới cần bác sĩ tư vấn thêm.
Đồng hồ phát hiện té ngã có thực sự hữu ích không?
Hữu ích ở chỗ có thể gọi người thân khi người đeo không tự gọi được. Nhưng thiết bị có thể báo nhầm hoặc bỏ sót cú ngã nhẹ, và vô dụng nếu hết pin hoặc không đeo. Coi đó là lớp hỗ trợ, đi kèm thói quen báo người nhà khi ra ngoài.
Ông bà bị ngã ngoài đường, người qua đường nên làm gì?
Không vội đỡ dậy nếu người ngã đau nhiều, không cử động được chân tay hoặc có dấu hiệu chấn thương đầu. Che chắn khỏi xe cộ, gọi cấp cứu, giữ ấm và trò chuyện để trấn an. Nếu người ngã tự đứng dậy được, để họ ngồi nghỉ và liên lạc người nhà.
Làm sao để ông bà chịu mặc áo sáng màu khi đi tập sáng?
Chọn áo khoác sáng màu nhưng hợp gu của ông bà, hoặc tặng áo như một món quà. Giải thích ngắn gọn rằng người lái nhìn thấy từ xa hơn. Nhiều ông bà sẵn sàng hơn khi cả nhóm bạn tập cùng mặc áo sáng màu.